زبان فارسی 3 / میکرو طبقه بندی 20 / قسمت دو م

* اسم شناس : اسمی است که در نزد شنونده مشخص و معلوم باشد .

نکته طلایی 1 :  تمامی اسم خاص ها ذاتاً شناس هستند.   مثال : البرز ، سپیدرود ، شیراز ، رشت ، سبلان  و ...

نکته طلایی 2 :  اگر قبل از اسم ( این ، آن ، همین و همان ) بیاید ، آن اسم شناس می شود. مثال 1 : این ره که تو       می روی به ترکستان است.    ( ره ) اسم شناس    مثال 2 : این خانه دور است.   ( خانه ) اسم شناس

نکته طلایی 3 : اگر بعد از اسم نشانه ی مفعول ( را ) بیاید ، آن اسم شناس می شود.  مثال : آب را گِل نکنیم.

مثال 2 : خاک را به هنر کیمیا کنیم. مثال 3 : ای خدا، این وصل را هجران مکن.

نکته طلایی  4 : اگر یک ترکیب اضافی داشته باشیم ، مضاف اسم عام باشد و مضاف الیه اسم خاص ، مضاف به پیروی از مضاف الیه ی خود شناس می شود.

شهر رشت ( شهر : خاص ، شناس )  شهر ( عام ، شناس )  کتاب گلستان ( گلستان : خاص و شناس )

 کتاب ( عام ، شناس )      استان گیلان ( گیلان : خاص و شناس )      استان ( عام و شناس  )

* اسم ناشناس : اسمی است که در نزد شنونده مشخّص و معلوم نباشد.  من به شهری رفتم . 

نکته طلایی  5 : اسم ناشناس دارای فرمول های زیر است.

1- اسم + ی :  از دوستی کتابی در شهری خواستم.     (دوست ، کتاب و شهر ) نا شناس هستند. )

2-  یک + اسم :  یک سخن تازه بگو، تا دو جهان تازه شود.   یک چیز به دوستم هدیه دادم.

3-  اسم + ی را :     کتابی را به امانت گرفتم.   سوا لی را از معلّمی پرسیدم.

 نکته طلایی 6 :   پسوند ( ی ) در مفاهیم مختلفی دیده می شود.

1- در مفهوم مصدری :   خوبی ، بدی ، زشتی ، خود خواهی ، بد بینی ، جوانمردی و ...

2- در مفهوم  نسبت : ابریشمی ، سفالی ، گِلی ، نخی ، گیلانی و ...

3- در مفهوم لیاقت : خوردنی ، دیدنی ، مردنی ، گرفتنی و ...

4- در مفهوم فعل اسنادی :    تو عاقلی ( عاقل هستی )       تو مردی ( مرد هستی )  تو دیوانه ای ( دیوانه هستی )

5- در مفهوم  استمرار :  این پسوند مر بوط به دستور تاریخی است. خوردمی ( می خوردم )   زدندی ( می زدند )         کاشتمی ( می کاشتم )    خوردمی ( می خوردم )

نکته طلایی 7  : گاهی پسوند ( ی ) در معنای مفعولی است.  

هدیه ی تقدیمی ( تقدیم شده ) نامه ی ارسالی ( ارسال شده )  راز پنهانی ( پنهان شده )

  تیر پرتابی ( پرتاب شده )

نکته طلایی 8 : بعضی از اسم ها نه شناس هستند،نه ناشناس و هیچ یک از نشانه های آنان را ندارند به این گونه اسم ها اسم جنس گویند.   من کتاب خواندم.  ( کتاب )     او روزنامه گرفت.  ( روز نامه )   تارا  لباس پوشید. ( لباس )

نکته طلایی 9 :  بعضی از اسم ها ، قابل لمس ، اندازه گیری و قابل تصویر سازی در ذهن نیستند. به این گونه اسم ها مفاهیم  انتزاعی گویند.  مثال : محبّت ، دوستی ، دوستی ، زیبایی ، مردانگی و ...

نکته طلایی 10 : در دستور تاریخی به مفاهیم انتزاعی اسم ( معنی ) می گفتند.

نکته طلایی 11 : بعضی از اسم ها قابل لمس ، اندازه گیری و قابل تصویر سازی در ذهن هستند، به این گونه اسم ها ( مفاهیم عام ) می گویند.  مثال : کتاب ، دفتر ، فرش ، میز ، پدر ، پنجره و ...

 * اسم از نظر ساختار : اسم از نظر ساختار یا ساده است یا غیر ساده. اسم ساده فقط یک جزء دارد و همان یک جزء معنی می دهد.    مثال : کتاب ، شهر ، دفتر ، میز ، تابلو ، پرده و ...

نکته طلایی 12 : اسم هایی ماننند : سهراب ، اسفندیار ، دشوار ، دشمن ، بنگاه ، رادار ،تهمینه ، رستم ، مژه ،  کوچه ، کلوچه  و ... بر اساس زبان شناسی جدید ساده به شمار می روند.

نکته طلایی 13- اسم غیر ساده به سه قسمت تقسیم می شو.د : 1- اسم  2 - اسم مرکّّب 3- اسم مشتق – مرکّّب

* اسم مشتق : اسمی است که فقط یک جزءِ آن معنی می دهدو یک یا چند جزءِ آن بی معنی است.

 دانش ،   لبه ، عروسک ، رفتار ، گریه، سازمان و ...

نکته طلایی 14: اسم مشتق به یکی از شیوه های زیر درست می شود :

1 - مشتق به کمک بن فعل ماضی :  رفتار ، دیدار ، کردار ، ساختمان ، راندمان ، گفتمان و ...

2- مشتق به کمک بن فعل مضارع : سازمان ، اندیشه ، گریه ، ناله ، گیره ، ورزش ، دانش و ...

3- مشتق به کمک صفت :   خوبی ، بدی ، دانایی ، بینایی ، درازا ، پهنا ، فراخا و ...

 4- مشتق به کمک اسم :   عروسک ، نمکزار ، بیمارستان ، گیلان ، قلمدان ، دانشگاه ، گلکده ، بیمارستان و ...

نکته طلایی 15 : وند هایی که  اسم مشتق ساز هستند ، عبارتند از : ِش ، ار ، ه ، گاه ، زار ، سار ، گاه ، ستان ، دان ، ک ، مان ، الف و ...

 * اسم مرکّب : اسمی است که از چند جزء ساخته می شود و تمام اجزای آن معنی مستقل می دهند. مانند : گلاب ، مدا د تراش ، خود کار ، سپید رود ، گلنوش ، گلشهد و ...

 نکته طلایی 16 : اسم مرکّّب دارای یکی از فرمول های زیر است.

 1-  اسم + اسم : مهمان سرا ، مادر زن ، گلاب ، لاک پشت ، کتابخانه ، کباب سرا و ...

 2- اسم + بن ماضی : کار کرد ، دست برد ، رهاورد و ...

3- اسم + بن مضارع : گِل گیر ، مداد تراش ، هوا پیما ، خط کش ، دزد گیر ، خاک انداز ، آب کش ، سرعت گیر

 4-  صفت + اسم :  سیاه سرفه ، زرد کوه ، سپید رود ، پنج شنبه ،  نوروز ،  چهار راه و ... ( چهار : صفت شمارشی )

5- ضمیر مشترک ( خود ) + بن فعل مضارع : خود کار ، خود تراش ، خود نویس ، خود رو و ...

6- صفت + بن مضارع : روان نویس ، تند پز ، آرام پز

نکته طلایی 17 : به جزءِ معنی دار ، تکواژ آزاد  و به جزءِ بی معنی تکواژه وابسته یا ( وند ) گویند.

نکته طلایی 18 : وند هایی که مشتق ساز هستند ، به آن وند اشتقاقی گویند.

نکته طلایی 19 : وند هایی که در ساختار واژه هیچ تاثیری ندارند ، به آ ن وندتصریفی گویند.

نکته طلایی20 : وند های تصریفی عبارتند از:1- نشانه های جمع ( ها ، ان ، ین ، ون ، ات ) 2- تر و ترین 3- ی نکره

                                         سر سبز و سر بلند باشید – راسخ نورد

از خدا جوییم توفیق ادب نمونه سوالات زبان و ادبیّات فارسی 3 ( 5 و6 )

 الف – بخش معنا و مفهوم 

    * جملات و ابیات زیر را به زبان ساده و روان معنی نمایید.

 1-  به هر جانب برای احتیاط چشم می انداخت.    2- باقی ضمان خود را به ادا رسانم.

 

3-  نه دانا تر آن کس که والا تر است / که والا تر است آن که دانا تر است.

 

  4-  نگهبان گنجی تو از دشمنان / وُدانش نگهبان تو جاودان

---

ب – بخش درک مطلب

1- در بیت  :  آن چه در علم بیش می باید / دانش ذات خویش می باید

 تاکید شاعر بر چیست ؟

 2-   در بیت : که دانش ز تنگی پناه آورد / چو بیراه گردی به راه آورد

 الف – منظور شاعر از ( تنگی ) چیست ؟         ب –  " به راه آورد "  کنایه از چیست ؟

3- در بیت " قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند / بس خجالت که از این حاصل ایّام بریم "   تاکید شاعر بر چیست ؟  بیتی بیاورید که با بیت داده شده تناسب معنایی داشته باشد

 

---

پ – بخش لغت

 * لغات و واژه های زیر را معنی نمایید. 

 سر یر :                صورت نبندد :            بر اثر من :                            فراست :

---

ت – بخش لغات و اصطلاحات                                        

1- مناسب تر ین قالب شعری برای سرودن منظومه های بلند چیست ؟

 

 2-  یک اثر ادبی نام ببرید که شیوه ی بیان آن  فابل است ؟  ( با ذکر نویسنده )

 

 3- چه کسی و در چه قرنی کلیله و دمنه را به نظم کشید ؟

 

4- مثنوی های زیر از چه کسانی است ؟

                      جام جم :                                              آفرین نامه :

 5- در بیت : " یار مردان ِ خدا باش که در کشتیِ نوح / هست خاکی که به آبی نخرد طوفان را "

 دو زیبایی سخن معلوم سازید.

---

ث – بخش دستور زبان فارسی

* با توجّه به ابیات زیر به پرسش های آن پاسخ دهید.

همه شب در این امیدم که نسیمِ صبحگاهی / به پیام ِ آشنایان بنوازد آشنا را

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق / ثبت است بر جریده ی عالم دوام ما

دل شود گر به علم، بیننده / راه جوید به آفریننده

1-   بیت اوّل چند جمله دارد ؟   2-  نسیمِ صبحگاهی چه نوع ترکیبی است ؟ ( اضافی یا وصفی )

 

 3- (  آشنا ) از نظر ساختار چه نوع واژه ای است ؟ 4-   در بیت دوم مصراع اوّل نوع متمّم را معلوم سازید.

 

 5-   از فعل ( جوید ) صفت فاعلی ، اسم مصدر و صفت لیاقت بنا سازید.

 

6-  با توجّه به ابیات مورد نظر نقش دستوری واژه های    راه ، نسیم صبحگاهی ، ثبت و آشنا را بنویسید.

 

 7- عشق عام است یا خاص ؟    8-  آشنا شناس است یا ناشناس ؟   9-  نوع پسوند ( ی ) در واژه ی-

                                                                                                                                                            ( صبحگاهی) چیست ؟

 10-  نوع کلمات  زیر را بنویسید. ( هفت قسم کلمات فارسی  )

 هرگز :                        بیننده :                     این :                   گر :   

11- بیت سوم مصراع اوّل چند جزئی است ؟   12-   واژه ی ( صبحگاهی ) چند تکواژ دارد ؟ ( جزءِ معنی دار و بی معنی  )

---

   ج -  حفظ شعر

 * ابیات زیر را کامل کنید.

 نبینی ز شاهان ............................ / ................................. راه ؟

  ------------------- دانا شوی ؟ / ----------------- چو دانا شوی ---------

 

                                                       سر سبز و سر بلند باشید – راسخ نورد

نکات کلیدی درس ششم / سال سوم

 الف – بخش لغت ، مفاهیم ، اصطلاحات و نکات دستوری

1-   در اطراف فلان شهر ، درختی بود : فلان ( صفت مبهم )  بود (  فعل غیر اسنادی ؛ به معنی وجود داشت. )

 2-  بسیار آمدندی : زیاد رفت و آمد می کردند. پسوند ( ی ) در فعل آمدندی نشانه ی استمرار است.

 3- صیّاد دام نهاد:دام پهن کرد، دام گذاشت.4-  به هر جانب برای احتیاط چشم می انداخت : جهت مراقبتِ خود به هر طرف نگاه می کرد. 5-  ناگاه نظر به گربه افکند : ناگهان  به گربه نگاه کرد. 6- سوی درخت التفاتی نمود :  به درخت توجّه کرد. 7-  بترسید : ماضی ساده ی تاکیدی ، در قدیم این فعل به معنی اندیشه کردن بود8-  باز گردم : از مصدر باز گشتن ، فعل پیش وندی است. 9-  در بلا ها و انواع آفت، باز است. :مشکلات و سختی ها زیاد است. 10-  هیچ پناهی مرا بِه از سایه ی عقل و هیچ کس دستگیر تر از سالار خرد نیست. :  هیچ پناه دهنده و کمک رسانی جزء عقل برای من نیست.11-  مقرون به ابواب بلا : سختی ها و مشکلات زیادی است

مقرون :  نزدیک به هم ،به هم پیوسته  12- بر خرد و فراست تو پوشیده نیست :  زیرک و خردمند هستی. 13- براثر من : به دنبال من 14-  این ملاطفت بپذیر : این لطف و محبّتم را قبول کن. 15-  فرج یابی : آزاد شوی 16- عاقل در مهمّات، توقّف جایز نشمرد : شخص خردمند در انجام کار های مهم درنگ نمی کند.   17-  سخن تو، به حق می ماند . : گفتار تو درست و منطقی است.  18- امید دارم که هر دو را به یُمن آن ، خلاص پیدا آید. :  امیدوارم که هر دو ی ما به برکت این دوستی نجات پیدا کنیم.  19-  یُمن : برکت ، مبارکی خیر ، خجستگی 20-  گربه او را گرم بپرسید : گربه صمیمانه با او احوال پرسی کرد. 21-  بنده ها بریدن گرفت : بند ها را پاره کرد. 22-   زود ملول شدی :  خسته شدی 23-  مگر نیّت بدل کردی ؟  آیا قصد و هدفت را عوض کردی ؟ 24- سوگند دروغ ، عمر و اساس زندگی ، زود با خلل کند :قسم دروغ اساس و پایه ی زندگی را باطل می کند. ( ازبین می برد )   25-   باید شناخت : باید دانست 26-  بر حاجت خویش پیروز آمدی : به هدفت رسیدی ،نیازت را برطرف کردی.  27-  خلاص : رهایی ، آزاد ی 28-  با خلل :  فساد و تباهی

 * هرکس که در وفای تو سوگند بشکند / پشت و دلش به زخم حوادث شکسته باد

هرکسی که  پیمان شکنی کند، از تنبیه حوادث روزگار درامان نخواهد ماند.  29- عقده : گره ، بند

 30- عمده بود : مهم بود، اساسی بود.  31-  قیام  می نمایم : انجام می دهم ، می پذیرم  32- ضمان : عهد پیمان  33-  پای کشان : لنگ لنگان 34-  آن عقده ببرید : آن گره را پاره کرد.

  ب – بخش دانش های ادبی

 * فابل چیست ؟  در ادبیّات همه ی ملّت ها ، داستان هایی وجود دارد که قهرمان آن ها، حیوانات هستند. دراین داستان ، حیوانات  ، رفتار ، گفتار و شخصیّت های هم چون انسان دارند و در حقیقت نماینده ی شخصیّت های انسانی در داستان ها هستند؛ به این گونه داستان ها، داستان حیوانات یا فابل گفته می گویند.

 کلیله و دمنه ، مرزبان نامه و موش و گربه عبید زاکانی مشهور ترین فابل های ادبیّات- فارسی هستند.

 * کلیله و دمنه :  اصل کتاب هندی است. نویسنده ی اصلی آن "  دابشلیم هندی " است.  به دستور انوشیروان  توسّط " برزویه ی طبیب " به ایران آورده شد.  در قرن دوم "   ابن مقفّع "  آن را به عربی ترجمه کرد . در قرن ششم ، " ابو المعالی نصراللّه منشی" ، دبیر بهرام شاه غزنوی، کلیله ی ابن مقفّع را با نثری زیبا و فصیح به فارسی ترجمه کرد. وی از خود هم چیز هایی برآن افزود و آن را کلیله و دمنه ی بهرام شاهی گذاشت. موضوع کتاب تمثیل ها و داستان هایی است از زبان حیوانات . چون دو فصل این کتاب در باره ی ماجرای دو شغال به نام های "کلیله و دمنه "  است به  همین نام ، نقل می شود. اسم اصلی این کتا ب  " پنج تنتره " است. کتاب کلیله و دمنه در قرن چهارم توسّط " رودکی سمر قندی " به نظم کشیده شد.

 مرز بان نامه :  در اواخر قرن چهارم شخصی به نام " مرزبان بن رستم "کتابی به شیوه ی کلیله و دمنه فراهم آورد که مشتمل بر داستان ها و تمثیل های پند آموز از زبان جانوران بود. اصل این کتاب به زبان طبری  ( گویش مازندران قدیم ) نوشته شده بود و بعد ها یکی از دانشوران عراق عجم به نام"سعد الدّین  وراوینی " آن را به فارسی ترجمه کرد. این کتاب مشتمل بر نُه ( 9 ) باب و یک مقدمه است. نثر آن « بسیار مصنوع ( پیچیده و فنی ) است.

 * مثنوی ( دو گانی ) :  به قالب شعری گفته می شود که هر بیت آن قافیه ی جدا گانه داشته باشد.

                              ---------------- *         ---------------- *

                             ---------------  +          ------------ --- +

                              --------------- ×           --------------- ×

                              --------------- #           ---------------- #

 نکته طلایی : چون امکان نو یا تازه کردن قافیه در این قالب وجود دارد، بنا براین مثنوی مناسب ترین قالب

برای سرودن منظومه های بلند است.  مثنوی  یک قالب ایرانی است و در همه ی دوره ها وجود داشته است.

نکته طلایی :  مثنوی از نظر درون  مایه ( موضوع ) به انواع زیر تقسیم می شود. 

     1-  حماسی : شاهنامه فردوسی 2- اخلاقی : بوستان سعدی 3-  عرفانی : مثنوی معنوی مولوی   ،  حدیقه ی سنایی ،  منطق الطیر عطّار نیشابوری    4-   عاشقانه :   لیلی و مجنون  و خسرو شیرین نظامی گنجوی    5 - تاریخی : اسکندر نامه ی نظامی

 نکته طلایی : فردوسی ، اسدی تو سی ، نظامی ، عطّار ، سنایی ، سعدی ، مولوی و جامی از مثنوی سرایان مشهور ادبیّات ِ گذشته ( سنّتی ) هستند.

 نکته طلایی : پروین اعتصامی  و شهریار از مثنوی گویان معاصرند.

  نکته طلایی :  " کلیله و دمنه ی منظوم رودکی " و " آفرین نامه " بو شکور بلخی از اوّلین مثنوی های شعر فارسی  است.

  *  ادبیّات تعلیمی : ادبیّاتی است که درون مایه ی آن موعظه ، پند و اندرز است.  هدف این نوع ادبیّات

رسیدن به سعادت و زندگی بهتر است. نام دیگر این  ادبیّات ، ادبیّات اندرزی است.

نکته طلایی :  مواعظ و اندرزها در شعر ، گاه به شیوه ی غیر مستقیم در قالب داستان و حکایت ها

در قالب مثنوی نمودار می شود امّا مفاهیم تعلیمی به طور مستقیم در قالب های شعری قطعه ، قصیده و غزل خود را نشان می دهد.

 پ – بخش دستور زبان فارسی

 نکته طلایی :  نشانه های استمرار در ماضی استمراری عبارتند از :

         1- می + فعل :            می زدم ، می شنیدم

         2- همی + فعل :           همی زدم ، همی خوردم

 3- فعل ( اوّل شخص مفرد و سوم شخص جمع ) + ی :   زرمی ( می زدم )    آمدندی ( می آمدند ) 

  نکته طلایی : گاهی فعل ماضی استمراری در گذشته با دو نشانه ی استمرار می آمد.

می خوردمی              همی زدمی

نکته طلایی : فعل های مانند : زدی ، خوردی ، دیدی ، بردی ، شنیدی و ... اگر با نهاد ( تو ) بیاید، ماضی ساده است. مثال : تو درس خواندی. در صورتی که با  نهاد ( او ) بیاید، ماضی استمراری است.

     او نامه نوشتی ( می نوشت )          او درس خواندی ( می خواند ) 

    

                  سر سبز و سر بلند باشید – راسخ نورد